Omtzigtgate en peilingen laten zien: kiezers te makkelijk beïnvloed door media

De nieuwste politieke peiling van Maurice de Hond (Peil.nl) laat zien dat er na de ophef die ontstond vanwege ‘Pieter Omtzigt, functie elders’ fundamenteel weinig is veranderd in de democratie. De kiezer laat zich beetnemen door gespeelde verontwaardiging in mediaberichten, handig gevolgd door de oppositie, om vervolgens weer snel beschutting te zoeken bij de VVD. Zo daalde de partij van Mark Rutte afgelopen week in de peilingen, maar deze week stijgt de VVD drie zetels. Ook is er meer draagvlak voor Rutte als premier en dus het nieuwe kabinet Rutte IV. Deze volatiele verandering in attitudes, terwijl er feitelijk niet kan worden vastgesteld wat er precies gebeurde tijdens de formatiebesprekingen, laat in ieder geval duidelijk zien dat het electoraat makkelijk te beïnvloeden is. En dat is zorgelijk. Op deze manier kan het land niet goed worden bestuurd. 

Zoals we in het vorige artikel over Omtzigtgate al aangaven was er destijds al een ding duidelijk: wat ‘functie elders’ betekende en waarom minister Ollongren het beruchte blaadje liet zien was (en blijft feitelijk) onbekend. Ook lijkt het logisch dat een formerend en verkennend kabinet, dat moet samenwerken met de Tweede Kamer, spreekt over Kamerleden. Toch ontstond ophef over de zaak terwijl minister Ollongren op dat moment nog niet eens tekst en uitleg had gegeven in de Tweede Kamer. Uiteindelijk bleek het ‘schip’ te stranden op het gebrek aan empirisch bewijsmateriaal.

Rutte kon zich niets herinneren van de uitspraken over Omtzigt. Ollongren evenmin en de ambtenaren spraken beide bewindspersonen tegen in hun notulen, die vanwege het gebrek aan bewijsmateriaal helemaal niet kon worden geverifieerd door de Tweede Kamer. Kortom: in de pers stond veel framing, met name emotionele opinieartikelen, maar uiteindelijk was er geen smoking gun. De verkennende formatiegesprekken zijn nooit opgenomen met een dictafoon, blijkbaar.

Deel van kiezers makkelijk beïnvloed

Een deel van de kiezers ging echter mee in de door de media gecreëerde ophef. Kamerlid Omtzigt jammer genoeg ook. Uiteindelijk wisten journalisten ook wel dat er weinig vlees aan het verhaal zat, maar aangezien het verdienmodel niet is ingericht op waarheidsvinding maar sensatie, kon men niet anders dan meegaan in het impliceren van een zeer dramatische gebeurtenis, want ‘functie elders’ klinkt zo verschrikkelijk ernstig. Dat dergelijke sensatieverhalen het goed doen is overigens niet een keuze van de journalisten zelf, maar signaleert een gebrek aan inzicht onder een groot deel van het electoraat.

In de peilingen was het framing effect van de media vervolgens enorm goed te zien. In de peiling van vorige week verloor de VVD ruim 6 zetels, ofwel zo’n 20% van haar kiezers. Nu alle stofwolken zijn ingedaald blijkt het slagveld eigenlijk een prachtig park te zijn, waarin je kunt genieten van een drankje met zowel Rutte als Omtzigt en is de steun voor premier Rutte als premier  met zo’n 20% gestegen. Zo zegt Maurice de Hond (Peil.nl) deze week: “Gaf vorige week 28% aan Mark Rutte nog als premier te willen van een nieuw kabinet, dat is nu 34%.” Ook de VVD doet het weer redelijk en krijgt er weer een aantal zetels bij en staat nu op 34. Dat waren vorige week nog 28.

Flip-floppen

De kiezer is dus makkelijk beïnvloedbaar door de onderwerpen die de media agenderen, welke emoties en toon de meerderheid van opiniemakers daarbij laten horen wordt vrijwel direct door een groot deel van de kiezers ‘gereflecteerd’, maar ook in deze draait de kiezer  uiteindelijk weer bij als blijkt dat er weinig aan de hand was. Dat de kiezer ‘hersteld’ is wel goed nieuws, maar de korte termijn impulsen die een massale hetze van de media tegen Mark Rutte lieten zien in de peilingen baren wel zorgen.

Hetzelfde kortstondige effect lijkt in 2019 te hebben gezorgd voor een overwinning van Forum voor Democratie tijdens de Provinciale Statenverkiezingen, met name het choquerende effect van de terreur Turk in Utrecht en ook toen de partij van Baudet juist zetels verloor waren de ‘antisemitische appjes’, waarbij weinig inhoud voldoende aanleiding was voor kiezers om massaal FVD de rug toe te keren. Vervolgens besloten kiezers toch weer massaal op de partij van Baudet te stemmen vanwege corona vermoeidheid. En dit effect voorspelde ik al correct in dit column. Toen Wopke Hoekstra lijsttrekker werd van het CDA stegen de christendemocraten ook snel in peilingen, totdat Hoekstra tijdens debatten niet goed uit de verf kwam en de partij weer zetels moest inleveren. Zo snel kan het gaan blijkbaar.

De kiezer flip-flopt dus net zo makkelijk als politici zelf.

Empirisch bewijs ontbrak in Omtzigtgate

De vraag is natuurlijk of er met een electoraat en politici als de huidige nog wel een volwassen democratie georganiseerd kan worden? Het lijkt erop alsof kiezers zich wel heel makkelijk tuk laten nemen. En dat is logisch. De pers sprak schande van ‘Omtzigt, functie elders’, maar uiteindelijk was het een voorval waarin het ging om een amateuristische werkwijze (of opzettelijk “amateuristisch”) van de formatiebesprekingen.

Er kon niet worden vastgesteld wie nu eigenlijk de waarheid sprak.

De ambtenaren die de notulen hebben geschreven of de demissionaire Rutte en Ollongren. Een dictafoon voor het maken van audio opnamen en het borgen van zowel het bewijs als de kwaliteit van de formatiegesprekken werd tijdens deze verkenning blijkbaar niet gebruikt en dus kan de conclusie niet anders zijn dan dat ‘Omtzigtgate’ een storm in een glas water was. Gelukkig herstelde de kiezer zich dus deze week, maar de eenvoud waarin het electoraat meegaat in de (opzettelijke?) amateuristische werkwijze van politieke partijen en een media hetze is zorgwekkend.